Tính từ khi tiểu luận Một lối thơ mới trình
chánh giữa làng thơ và bài thơ Tình già của Phan Khôi được công bố trên Tập văn
mùa xuân, phụ san của Báo Đông Tây Xuân Nhâm Thâm 1932, và trên báo Phụ Nữ tân
văn ngày 10-3-1932, phong trào Thơ Mới ra đời đến nay đã tròn 80 năm. Tính từ
khi Nhất Linh Nguyễn Tường Tam làm giám đốc tuần báo Phong Hóa vào ngày
22-9-1932, chuẩn bị cho sự ra đời của Tự Lực văn đoàn sau đó[*], 80 năm cũng đã
trôi qua. Nhân dịp này, một số cơ quan nghiên cứu và giảng dạy văn học trân
trọng kỷ niệm hai sự kiện văn học lớn, có ảnh hưởng quan trọng đến tiến trình
hiện đại hóa văn học nước ta. Là sản phẩm của lịch sử và văn hóa Việt Nam, chịu
ảnh hưởng bởi những biến động chính trị, xã hội, kinh tế trong tám thập niên vừa
qua, hai hiện tượng văn học nói trên đã trải qua những chặng đường gập ghềnh
trong sự tiếp nhận, thưởng thức và đánh giá. Trong những hoàn cảnh cực đoan, có
lúc Thơ Mới và Tự Lực văn đoàn đã bị xem là những hiện tượng văn học suy đồi,
tiêu cực, thậm chí có hại cho việc giáo dục đạo đức và thẩm mỹ. Đường lối Đổi
mới xã hội và văn hóa, văn học khởi xướng từ năm 1986 đã góp phần cứu vớt số
phận của hai trào lưu văn học này, “chiêu tuyết” cho nó và từng bước đưa nó trở
lại với đời sống. Những thi phẩm công bố trước 1945 của Thế Lữ, Lưu Trọng Lư,
Xuân Diệu, Huy Cận, Huy Thông, Chế Lan Viên, Anh Thơ, Vũ Hoàng Chương, Hàn Mặc
Tử, Nguyễn Bính, Tế Hanh, Bích Khê, Hồ Dzếnh, Đoàn Phú Tứ, Nam Trân, Phạm Hầu,
Xuân Tâm, Đinh Hùng… lần lượt được in lại với số lượng lớn. Truyện ngắn, tiểu
thuyết của Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Trần Tiêu… cũng được tái bản và phát
hành rộng rãi, chứ không phải là tài liệu hạn chế trong thư viện chỉ dành cho
một số ít nhà nghiên cứu tiếp xúc mà thôi. Một số bài thơ hay của văn học lãng
mạn được đưa vào các tuyển tập, được bình giảng trong sách giáo khoa trung học,
được chọn làm đề thi tú tài và đại học. Hầu hết các nhà thơ, nhà văn nói trên
cùng tác phẩm của họ được khảo sát trong các tiểu luận, luận văn, luận án ở nhà
trường đại học. Có thể nói một trong những thành tựu lớn nhất của khoa nghiên
cứu, phê bình văn học thời kỳ Đổi mới là việc phân tích, nhận thức lại những
hiện tượng văn học quá khứ đã từng bị đánh giá bất công, từ đó đi đến nhận định
khách quan và xác lập cho nó vị trí xứng đáng trong văn học sử. Những nhận xét
thỏa đáng về các hiện tượng văn học ấy của Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan trước 1945
và của những nhà nghiên cứu ở miền Nam trước 1975 như Phạm Thế Ngũ, Thanh Lãng,
Đặng Tiến, Lê Huy Oanh, Bùi Đức Tịnh… được thừa nhận. Một số nhà nghiên cứu từng
nặng lời với Thơ Mới và Tự Lực văn đoàn trước đây cũng thay đổi cách nhìn. Đặc
biệt, từ cuối những năm 80 thế kỷ trước đến nay, nhiều công trình cá nhân và tập
thể đã được biên soạn trong tinh thần khoa học, giúp người đọc cảm và hiểu sâu
hơn những tác gia, tác phẩm của một giai đoạn văn học phát triển mạnh mẽ vào
những năm 1932-1945. Có thể kể ở đây một số cuốn sách tiêu biểu: Thơ Mới – những
bước thăng trầm của Lê Đình Kỵ, Mắt thơ của Đỗ Lai Thúy, Nhà văn tiền chiến và
quá trình hiện đại hóa… của Vương Trí Nhàn, Về Tự Lực văn đoàn của Nguyễn Trác
và Đái Xuân Ninh, Tự Lực văn đoàn – con người và văn chương của Phan Cự Đệ, Tự
Lực văn đoàn – trào lưu và tác giả của Hà Minh Đức, Ba đỉnh cao Thơ Mới của Chu
Văn Sơn, Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thi ca do Huy Cận và Hà Minh Đức chủ
biên… Trong các nhà nghiên cứu về Thơ Mới và Tự Lực văn đoàn, chúng tôi muốn
nhắc đến hai tác giả với sự trân trọng về lao động công phu, kiên trì và hiệu
quả. Đó là Hà Minh Đức, giáo sư đầu ngành văn học, với một loạt công trình biên
khảo, sưu tầm, ghi chép về các nhà thơ Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Tế
Hanh, Anh Thơ trong bộ sách được lần lượt xuất bản khoảng năm năm gần đây. Thuộc
thế hệ trẻ hơn, Vu Gia chuyên tâm nghiên cứu về những tác gia thành viên của Tự
Lực văn đoàn: Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo, Tú Mỡ, Thế Lữ. Bộ sách
của ông cuốn nào cũng dày từ ba trăm trang đến gần một ngàn trang, đầy ắp tư
liệu mới làm cơ sở cho những nhận định bổ sung vào những khoảng trống văn học
sử. Những công trình nghiên cứu đa dạng và đa diện về phong trào Thơ Mới và Tự
Lực văn đoàn cho thấy đây là những hiện tượng “một đi không trở lại” trong lịch
sử văn học dân tộc, có giá trị đích thực và sức sống dài lâu, còn có thể được
tiếp tục khám phá. Bằng chứng là dưới ánh sáng của thi pháp học, phong cách học,
lý thuyết tiếp nhận, văn bản Thơ Mới và văn xuôi Tự Lực văn đoàn bộc lộ vẻ đẹp
và sự phong phú của nó, đồng thời cho thấy tiếng vang của nó còn ngân xa trong
lòng các thế hệ văn thi sĩ và độc giả đến sau. Tất nhiên, mọi hiện tượng văn học
đều có những giới hạn lịch sử của nó. Thơ Mới và Tự Lực văn đoàn cũng không là
ngoại lệ. Kỷ niệm hai sự kiện văn học này không phải là dịp để chúng ta tôn vinh
những khuôn mẫu không hề bị vượt qua mà quan trọng hơn là rút ra những bài học
cho những cách tân hôm nay. Thời đại mới, con người mới luôn luôn cần những
tiếng nói nghệ thuật mới. Trân quý những tiếng nói nghệ thuật cũ không có nghĩa
là mãi mãi nằm trong bóng râm và vùng từ trường của nó. Trên thực tế, văn học ở
những địa bàn khác nhau của đất nước, từ cuối những năm 50 thế kỷ trước đến nay,
đã có những bứt phá và đột phá mà có lẽ lúc đương thời những Nhất Linh, Khái
Hưng, Thế Lữ, Xuân Diệu…, dù đầy tài năng, cũng chưa thể hình dung được.
HUỲNH NHƯ
PHƯƠNG
[*] Nguyễn Tường Tam chính thức được ghi tên Directeur
(Giám đốc) trên trang bìa báo Phong hóa số 14, ra ngày 22-9-1932. Đến số 87, ra
ngày 02-3-1934, Phong hóa mới công bố Tôn chỉ của Tự Lực văn đoàn.
